Is het patat of friet?

De vraag "Is het patat of friet?" kan de gemoederen soms behoorlijk bezighouden. Soms wil iemand niet eten bij een restaurant, omdat ze alleen maar frietjes op het menu hebben staan, terwijl hij graag patat bij zijn eten wil. En een ander verlaat teleurgesteld een snackbar waar de eigenaar naar de prijslijst wijst en aangeeft dat ze geen friet verkopen, maar wel patat.

Ook kan de vraag tot discussies aan tafel leiden, waarbij men in het heetst van de strijd vergeet door te eten en de gefrituurde aardappelreepjes koud worden. Dat is zonde natuurlijk. Daarom vind je op deze site een aantal standpunten die je kunnen helpen bij het beantwoorden van de vraag of het patat of friet is.

Volgens de beheerder van deze website is het overigens "patat", maar omdat er wel degelijk argumenten zijn om de mensen die liever "friet" zeggen soms ook een beetje gelijk te geven, worden die natuurlijk niet overgeslagen.

Geografische benadering

patat matat In Nederland bestaat een geografische tweedeling. In het algemeen zeggen mensen van boven de grote rivieren "patat" en die van onder de grote rivieren "friet". Nu is er niet echt een harde scheidslijn, want er zijn altijd eigenwijze mensen die tegen de stroom in gaan en boven de grote rivieren volharden in het gebruik van het woord "friet", of die in frietgebied "patat" blijven zeggen.

En om de geografische grens nog iets tastbaarder te maken: de meeste mensen die afkomstig zijn uit Brabant, Limburg en (andere delen van) België zullen "patat" hoogstwaarschijnlijk "friet" noemen. Daar kunnen ze ook niets aan doen.

Er zijn overigens ook taalgebieden in het zuiden van Nederland, waar men aardappels "patat" noemt. Dus vraag je daar om een patatje met, dan krijg je waarschijnlijk een aardappel met een schilmesje in je handen gedrukt.

Een belangrijke aanwijzing vinden we ook in het gebruik van geografische namen in combinatie met deze gefrituurde delicatesse. Er zijn Franse frietjes, die zijn dun, en je hebt Vlaamse friet, die is juist weer dik. Nederlandse friet kom je echter niet tegen. Friet wordt dus met name in verband gebracht met de landen ten zuiden van Nederland, wat ervoor pleit dat het hier in Nederland "patat" is.

Een voorzichtige eerst conclusie is dus dat het antwoord op de vraag deels afhankelijk is van waar je die vraag stelt. Hoe dichter je bij België komt, hoe groter de kans dat "friet" als het juiste woord wordt gezien.

Taalkundige benadering

Kijken we in de Van Dale, dan valt het volgende op. Zowel patat als friet wordt omschreven als een verkorting van het Franse "patates frites". Patat komt daarin als eerste, dus het is logisch dat dat de oorspronkelijke verkorting is geweest. Het deel "frites" betekent eigenlijk dat het gefrituurd is. Aangezien je naast aardappelen nog veel meer kunt frituren, is het niet logisch om de bereidingswijze tot afkorting te maken.

De Van Dale geeft bij patat bovendien aan dat friet een synoniem ervan is, maar patat is geen synoniem van friet (volgens het digitale woordenboek). Opmerkelijk natuurlijk. Je zou hier dan ook uit af kunnen leiden dat het gebruik van de term "friet" pas later is ontstaan of overgewaaid is uit het zuiden.

Een vorm van patat ("pataat", dat "aardappel" betekent) vinden we bovendien al terug in de eerste editie van de Van Dale van 1864, terwijl er in die tijd nog geen friet te vinden was.

Bij de snackbar kun je, tot slot, een "patatje oorlog", een "patatje met", "patatje Joppie" of een "patatje speciaal" bestellen. Deze termen vinden we ook terug in de Van Dale. Wat daar echter niet in staat, zijn deze gerechten met "friet" in de naam.

Aan de andere kant, we kunnen in plaats van mayonaise wel frietsaus bestellen, maar patatsaus bestaat dan weer niet.

Dus, is het patat of friet?

Patat ligt in Nederland meer voor de hand dan friet. Er wonen immers meer mensen in de regio's waar in Nederland "patat" gezegd wordt dan de Nederlandse gebieden waar men "friet" zegt. In de Nederlandse taal wordt patat bovendien niet alleen langer dan friet, maar ook met meer varianten gebruikt.

Maar uiteindelijk kunnen beide woorden dus gebruikt worden. En wat maakt het uiteindelijk ook uit? Zolang de patat (of friet, als je eigenwijs bent) maar smaakt!

En hoe zit het dan met frietsaus?

Frietsaus is een woord dat wordt gebruikt door mensen die moeite hebben met de spelling of uitspraak van mayonaise.

Frietsaus kan in België wel weer correct zijn trouwens, want daar eet men immers wel friet. En als Belgische producten worden ingevoerd in Nederland, behouden ze vaak hun oorspronkelijke naam. Zo kun je bij de Hollandse gebakkraam ook Belgische wafels tegenkomen...